Mèo đã quen dùng khay mà nay đi vệ sinh lung tung thường có lý do cụ thể: bệnh đường tiết niệu, tiêu chảy, táo bón, đau khớp, khay bẩn, đổi loại cát, khay đặt chỗ ồn, hoặc mèo đang căng thẳng. Theo Merck Veterinary Manual, bác sĩ thú y luôn loại trừ bệnh trước khi xét đến nguyên nhân hành vi. Mèo ngồi rặn trong khay mà không ra nước tiểu hoặc chỉ ra vài giọt là cấp cứu, nhất là ở mèo đực.
| Kiểu đi bậy | Nguyên nhân hay gặp | Việc làm trước |
|---|---|---|
| Tiểu nhiều lần, mỗi lần ít, có máu, trên nền mát như gạch, bồn rửa | Viêm bàng quang, sỏi, tắc niệu đạo | Đi thú y, cấp cứu nếu rặn không ra |
| Phân lỏng ngay cạnh khay | Tiêu chảy, không kịp tới khay | Xử lý tiêu chảy, thêm khay gần chỗ nằm |
| Mèo già đi bậy sát khay | Đau khớp, khó bước qua thành khay | Đổi khay thành thấp |
| Đi bậy sau khi đổi cát hoặc dời khay | Không thích cát mới, chỗ mới | Trả lại cát cũ, chỗ cũ |
| Đi bậy khi khay đầy | Khay bẩn | Xúc khay thường xuyên hơn, thêm khay |
| Xịt nước tiểu lên tường, rèm, cửa | Đánh dấu lãnh thổ, căng thẳng | Triệt sản, giảm căng thẳng, hỏi thú y |
| Đi bậy sau khi có mèo mới, người mới, chuyển nhà | Căng thẳng, tranh giành khay | Thêm khay ở chỗ khác nhau |
Mèo đi bậy không phải để trả thù
International Cat Care nhấn mạnh mèo đi bậy không phải để trả thù hay "dằn mặt" chủ. Đó là dấu hiệu mèo đang ốm, khó chịu hoặc căng thẳng. Phạt mèo chỉ làm mèo sợ và vấn đề nặng hơn. Merck cũng khuyên không trừng phạt vì phạt có thể làm tình trạng tệ hơn.
Phân biệt đi tiểu ngoài khay với xịt đánh dấu
Theo Merck và iCatCare, đây là hai vấn đề khác nhau:
- Đi tiểu ngoài khay: mèo ngồi xổm, tiểu lượng bình thường lên mặt phẳng như thảm, giường, quần áo, có khi cào quanh.
- Xịt nước tiểu (đánh dấu): mèo đứng, đuôi dựng và rung, xịt một lượng nhỏ ra sau lên mặt đứng như tường, rèm, cửa, đồ điện, túi đồ mới mang về. Merck cho biết hành vi này gặp nhiều hơn ở mèo đực, và triệt sản giúp giảm hoặc chấm dứt việc xịt ở khoảng 90% số mèo.
Bước 1: Loại trừ bệnh
Merck cho biết nhiều bệnh làm mèo tiểu hoặc đi ngoài ra ngoài khay, nên bác sĩ thường hỏi kỹ và làm xét nghiệm máu, nước tiểu. Theo iCatCare, các nguyên nhân bệnh hay gặp gồm:
- Bệnh đường tiết niệu dưới, trong đó viêm bàng quang vô căn liên quan căng thẳng. Đi tiểu ngoài khay là dấu hiệu hay gặp của bệnh này.
- Tiêu chảy, táo bón làm mèo đau khi đi, rồi gắn khay với cảm giác đau.
- Cường giáp, tiểu đường làm mèo tiểu nhiều.
- Viêm khớp ở mèo già làm khó bước vào khay thành cao.
Merck còn nêu mèo già có thể bị hội chứng suy giảm nhận thức, giống chứng sa sút trí tuệ ở người, gây mất phương hướng và đi bậy.
Cấp cứu: mèo ra vào khay nhiều lần, rặn mà không ra nước tiểu hoặc chỉ vài giọt, kêu đau, liếm vùng kín liên tục. Merck cảnh báo rặn trong khay có thể là cấp cứu đe doạ tính mạng, nhất là ở mèo đực. Xem bài mèo bị bí tiểu.
Bước 2: Kiểm tra khay, cát và vị trí
Khi bác sĩ đã loại trừ bệnh, xem lại từng điểm theo Merck và iCatCare:
- Số khay: mỗi mèo một khay cộng thêm một khay, đặt ở các chỗ khác nhau.
- Độ sạch: xúc khay ít nhất mỗi ngày; iCatCare khuyên xúc hai lần mỗi ngày và làm sạch toàn bộ ít nhất hằng tuần. Một số mèo không dùng khay đã có chất thải.
- Cát: mịn như cát, không mùi. Đổi loại cát thì trộn dần trong khoảng một tuần, theo iCatCare.
- Túi lót khay, khử mùi: iCatCare lưu ý túi lót có thể mắc móng mèo, mùi thơm nồng có thể làm mèo bỏ khay.
- Vị trí: góc yên tĩnh, mèo chỉ cần quan sát một, hai hướng; xa bát ăn; tránh chỗ đông người.
- Kiểu khay: có mèo thích khay có nắp, có mèo thích khay mở. Thử đổi sang kiểu ngược lại.
- Trải nghiệm xấu: iCatCare cho biết mèo từng bị bắt cho uống thuốc, bị giật mình khi đang ở khay có thể tránh khay đó. Dời khay đến chỗ yên tĩnh hơn.
Nếu mèo luôn đi bậy ở cùng một chỗ, Merck gọi đó là mèo "chọn chỗ": mèo thích vị trí đó hơn chỗ đặt khay. Nếu mèo luôn đi trên cùng một loại bề mặt như thảm, gạch, chăn, đó là mèo "chọn chất liệu". Cách xử lý thường là đặt thêm một khay ngay tại chỗ mèo hay đi bậy, sau đó dời dần khay về vị trí mong muốn, mỗi lần một đoạn ngắn.
Bước 3: Giảm căng thẳng
Những thay đổi hay làm mèo đi bậy: có mèo mới, em bé, khách ở lâu, chuyển nhà, sửa nhà, mèo hàng xóm lảng vảng ngoài cửa sổ. Cách làm:
- Mỗi mèo có đủ khay, bát ăn, chỗ ngủ, chỗ trốn riêng, không bắt dùng chung.
- Giữ lịch cho ăn, chơi đều đặn.
- Che tầm nhìn ra cửa sổ nếu mèo lạ ngoài sân làm mèo trong nhà bất an.
- Mèo mới về cho ở phòng riêng rồi giới thiệu dần.
Bài mèo bị stress có thêm dấu hiệu và cách giảm căng thẳng cho mèo.
Bước 4: Làm sạch chỗ đi bậy
iCatCare giải thích mũi mèo rất nhạy, chỗ đã từng đi bậy sẽ kéo mèo quay lại. Cách làm:
- Lau bằng chất tẩy có enzym chuyên khử mùi nước tiểu thú cưng.
- Nếu không có, iCatCare hướng dẫn lau bằng dung dịch bột giặt sinh học (có enzym) pha 10%, xả nước lạnh, để khô.
- Tránh chất tẩy có amoniac và chất khử trùng chuyển đục khi pha nước; iCatCare cảnh báo loại này thường chứa phenol, độc với mèo.
- Tạm chặn lối vào chỗ cũ, hoặc đặt bát ăn, chỗ chơi ở đó để mèo không coi đó là chỗ vệ sinh.
Khi nào đưa mèo đi thú y
- Mèo rặn không ra nước tiểu, tiểu ra máu, kêu đau: đi cấp cứu ngay.
- Mèo đi bậy kèm uống nhiều, sụt cân, nôn, tiêu chảy, táo bón.
- Mèo già đột ngột đi bậy, đi lại khó khăn.
- Đã chỉnh khay, cát, vị trí mà mèo vẫn đi bậy quá vài ngày.
iCatCare cho biết nếu mèo đi bậy thường xuyên, bác sĩ thú y cần khám để loại trừ bệnh, và có thể giới thiệu chuyên gia hành vi động vật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo đột nhiên đi vệ sinh lung tung?
Hay gặp nhất là bệnh đường tiết niệu, tiêu chảy, đau khớp, khay bẩn, đổi cát hoặc căng thẳng do thay đổi trong nhà. Mèo cần được khám để loại trừ bệnh trước.
Mèo tè lên giường, quần áo là bị gì?
Có thể do viêm bàng quang, khay không hợp ý hoặc căng thẳng. Đồ vải mềm thấm mùi chủ nên có mèo chọn làm chỗ tiểu khi bất an. Nếu mèo tiểu nhiều lần, ít, có máu thì đi thú y.
Triệt sản có hết đi bậy không?
Triệt sản giúp giảm hoặc chấm dứt việc xịt nước tiểu đánh dấu ở khoảng 90% số mèo theo Merck. Đi tiểu ngoài khay do bệnh hay do khay không hợp thì triệt sản không giải quyết được.
Mèo con mới về đi bậy khắp nhà có sao không?
Theo iCatCare, mèo con chưa kiểm soát bàng quang và ruột tốt như mèo lớn, nên hay đi bậy nếu được thả ra khu vực rộng quá sớm. Cho mèo con ở một phòng có khay sạch trong thời gian đầu, sau vài tuần mới mở rộng dần.
Có nên phạt mèo khi đi bậy không?
Không. Merck và iCatCare đều khuyên không trừng phạt vì làm mèo sợ và vấn đề nặng hơn. Tìm nguyên nhân, dọn sạch mùi và khen thưởng khi mèo dùng khay đúng.